Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
ΑΝ η ιστορία είναι ο καθρέφτης της ανθρωπότητας, η πολιτική είναι ο πρωταγωνιστής που αρνείται να κοιταχτεί σε αυτόν. Σε κανέναν άλλο τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας δεν έχουν καταγραφεί τόσες προειδοποιήσεις, τόσες καταστροφές και τόσα μνημεία λαθών. Κι όμως, διασχίζοντας τον 21ο αιώνα, παρατηρούμε με δέος τους σύγχρονους ηγέτες και τα πολιτικά συστήματα να ακολουθούν τα ίδια ακριβώς μονοπάτια που οδήγησαν παλαιότερες κοινωνίες στην παρακμή, τον διχασμό και την κατάρρευση. Τι είναι αυτό που τυφλώνει την πολιτική εξουσία και την κάνει να παρουσιάζει μια τόσο επίμονη, σχεδόν προκλητική, «πολιτική αμνησία»;
Παρά τους τόνους βιβλίων, τα αρχεία, τα ντοκιμαντέρ και τα μνημεία που έχουν στηθεί σε κάθε γωνιά του πλανήτη για να μας θυμίζουν τα λάθη του παρελθόντος, η ανθρωπότητα μοιάζει να εμμένει σε μια παράξενη «αμνησία». Ποια είναι, λοιπόν, εκείνα τα μαθήματα που αρνούμαστε πεισματικά να εμπεδώσουμε;
Από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο μέχρι τους Παγκόσμιους Πολέμους και τις σύγχρονες γεωπολιτικές κρίσεις, το μοτίβο είναι το ίδιο: οι ηγέτες πιστεύουν ότι ένας πόλεμος θα είναι «σύντομος», «χειρουργικός» και ότι «αυτή τη φορά το δίκαιο θα επικρατήσει». Ότι ο πόλεμος έχει τη δική του δυναμική. Μόλις ξεκινήσει, ξεφεύγει από τον έλεγχο, καταστρέφει οικονομίες, γεννά μίση που κρατούν για γενιές και, στο τέλος, οι όροι της ειρήνης συχνά φυτεύουν τον σπόρο για την επόμενη σύγκρουση.
Από την κρίση της τουλίπας στην Ολλανδία το 1637, μέχρι το κραχ του 1929 και την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008, η ανθρώπινη απληστία ακολουθεί τον ίδιο ακριβώς κύκλο. Η πεποίθηση ότι «αυτή τη φορά τα πράγματα είναι διαφορετικά». Οι άνθρωποι πείθουν τους εαυτούς τους ότι βρήκαν τη μαγική φόρμουλα για αέναη ανάπτυξη, αγνοώντας τους βασικούς κανόνες της οικονομίας, μέχρι που η πραγματικότητα τους προσγειώνει απότομα.
Καμία αυτοκρατορία, όσο ισχυρή κι αν υπήρξε –Ρωμαϊκή, Οθωμανική, Βρετανική– δεν κράτησε για πάντα. Όλες τους κατέρρευσαν από έναν συνδυασμό εσωτερικής σήψης, οικονομικής υπερεξάπλωσης και αδυναμίας προσαρμογής. Οι σύγχρονες υπερδυνάμεις συχνά συμπεριφέρονται σαν να είναι απρόσβλητες από τη φθορά του χρόνου, επαναλαμβάνοντας την ίδια αλαζονική πολιτική που οδήγησε τους προκατόχους τους στην παρακμή.
Σε περιόδους κρίσης, οι κοινωνίες τείνουν να στρέφονται σε λαϊκιστές και αυταρχικούς ηγέτες που υπόσχονται εύκολες λύσεις σε περίπλοκα προβλήματα, υποδεικνύοντας πάντα έναν «αποδιοπομπαίο τράγο» (τους ξένους, τις μειονότητες, το κατεστημένο).
Η ιστορία έχει αποδείξει επανειλημμένα ότι η παραχώρηση ελευθεριών με αντάλλαγμα την ασφάλεια ή την οικονομική σταθερότητα οδηγεί μαθηματικά σε τυραννία. Κι όμως, το μάθημα αυτό ξεχνιέται μόλις η επόμενη κρίση χτυπήσει την πόρτα.
Η αποτυχία μας να μάθουμε από την ιστορία δεν οφείλεται σε έλλειψη πληροφοριών, αλλά στην ίδια την ανθρώπινη φύση. Διαβάζουμε την ιστορία επιλεκτικά, για να δικαιολογήσουμε τις τωρινές μας πεποιθήσεις. Πιστεύουμε ότι επειδή έχουμε καλύτερη τεχνολογία, είμαστε και πιο έξυπνοι από τους προγόνους μας. Όταν πεθαίνουν αυτοί που έζησαν μια τραυματική εμπειρία (π.χ. έναν πόλεμο), η επόμενη γενιά τη γνωρίζει μόνο ως θεωρία και χάνει τον υπαρξιακό φόβο της.
Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται επειδή είναι μοιραίο, αλλά επειδή οι άνθρωποι παραμένουν ίδιοι. Τα ένστικτά μας –ο φόβος, η απληστία, η ανάγκη για δύναμη και η τάση να χωρίζουμε τον κόσμο σε «εμείς» και «αυτοί»– δεν άλλαξαν από την εποχή των σπηλαίων. Μέχρι να αλλάξουμε εμείς, η ιστορία θα συνεχίσει να παίζει σε επανάληψη, σαν ένας δίσκος που έχει γρατζουνιστεί στο ίδιο ακριβώς σημείο.
Η Πολιτική: Το θέατρο των επαναλαμβανόμενων ψευδαισθήσεων
Αν η ιστορία γενικά είναι ένας κακός δάσκαλος, η πολιτική ιστορία είναι ο μαθητής που αρνείται να κάτσει στο θρανίο. Στον στίβο της εξουσίας, τα λάθη δεν επαναλαμβάνονται απλώς ως φάρσα ή ως τραγωδία, αλλά ως μια σταθερή, σχεδόν γραμμική στρατηγική.
Όταν η συζήτηση έρχεται στο τι δεν μαθαίνουν οι πολιτικοί και οι κοινωνίες από το παρελθόν, τα συμπεράσματα είναι εντυπωσιακά κοινά ανά τους αιώνες. Από τον Ιούλιο Καίσαρα μέχρι τους σύγχρονους ηγέτες, η εξουσία λειτουργεί σαν ένα ισχυρό ναρκωτικό που αλλοιώνει την αντίληψη της πραγματικότητας.
Η ιστορία φωνάζει ότι η συγκέντρωση υπερεξουσιών σε ένα πρόσωπο ή σε μια κλειστή ομάδα οδηγεί νομοτελειακά στη διαφθορά και την τύφλωση. Κάθε νέος «ισχυρός άνδρας» (ή γυναίκα) ξεκινά με την πεποίθηση ότι είναι διαφορετικός, ότι οι δικές του προθέσεις είναι αγνές και ότι οι μηχανισμοί ελέγχου και ισορροπίας απλώς του «τρώνε χρόνο» αντί να τον προστατεύουν από την ίδια του την αλαζονεία.
Η κοντόφθαλμη στρατηγική του «διαίρει και βασίλευε»
Η πόλωση είναι το αρχαιότερο και πιο δοκιμασμένο πολιτικό εργαλείο. Η δημιουργία ενός εσωτερικού ή εξωτερικού εχθρού συσπειρώνει το ακροατήριο και αποπροσανατολίζει από τα πραγματικά προβλήματα.
Η ιστορία δείχνει ότι όταν μια κοινωνία διχαστεί βαθιά (είτε για ταξικούς, είτε για φυλετικούς, είτε για ιδεολογικούς λόγους), το τραύμα χρειάζεται δεκαετίες για να επουλωθεί. Συχνά, η φωτιά που ανάβει ένας πολιτικός για να κερδίσει τις επόμενες εκλογές, καταλήγει να κάψει ολόκληρο το οικοδόμημα. Επαναλαμβάνεται επειδή αποδίδει άμεσα εκλογικά οφέλη. Η πολιτική, δυστυχώς, σκέφτεται με ορίζοντα τετραετίας, ενώ η ιστορία με ορίζοντα αιώνων.
Ένα από τα πιο σκληρά πολιτικά μαθήματα του 20ού αιώνα ήταν η «πολιτική του κατευνασμού» απέναντι στον Χίτλερ τη δεκαετία του 1930. Η πεποίθηση ότι αν δώσεις σε έναν επεκτατικό, αυταρχικό ηγέτη λίγο από αυτό που ζητάει, εκείνος θα σταματήσει.
Η πολιτική ιστορία αποδεικνύει ότι οι υποχωρήσεις απλώς ανοίγουν την όρεξη των αυταρχικών καθεστώτων, καθώς εκλαμβάνονται ως αδυναμία. Κι όμως, οι δημοκρατίες συχνά επιλέγουν ξανά και ξανά τα μισόλογα και την αναβλητικότητα, ελπίζοντας ότι το πρόβλημα θα λυθεί μόνο του ή ότι ο αντίπαλος θα εκλογικευτεί.
Καθεστώτα, κυβερνήσεις και ελίτ τείνουν να αναπτύσσουν μια επικίνδυνη αποσύνδεση από την καθημερινότητα των πολιτών. Πιστεύουν ότι επειδή ελέγχουν τους θεσμούς, τον στρατό, την αστυνομία ή τα μέσα ενημέρωσης, είναι ασφαλείς.
Από τη Γαλλική Επανάσταση μέχρι την Αραβική Άνοιξη, η ιστορία διδάσκει ότι η κοινωνική πίεση λειτουργεί σαν χύτρα ταχύτητας. Αν δεν υπάρχουν βαλβίδες αποσυμπίεσης (δικαιοσύνη, ευημερία, ελευθερία λόγου), η έκρηξη δεν είναι απλώς πιθανή – είναι βέβαιη. Οι πολιτικοί, ωστόσο, συνήθως αντιλαμβάνονται τον κίνδυνο όταν είναι πλέον πολύ αργά.
Στην πολιτική, το παρελθόν δεν αγνοείται επειδή είναι άγνωστο, αλλά επειδή είναι άβολο. Το να μάθεις από την ιστορία, απαιτεί να θυσιάσεις το βραχυπρόθεσμο κέρδος για το μακροπρόθεσμο καλό – μια ανταλλαγή που το πολιτικό σύστημα, από τη φύση του, δυσκολεύεται θανάσιμα να κάνει.
Στην πολιτική, το παρελθόν δεν αγνοείται επειδή είναι άγνωστο, αλλά επειδή είναι άβολο. Το realpolitik της καθημερινότητας απαιτεί άμεσα αποτελέσματα, επόμενες εκλογικές νίκες και βραχυπρόθεσμα κέρδη, ενώ η ιστορία απαιτεί κάτι που οι πολιτικοί σπάνια διαθέτουν: σοφία, αυτοσυγκράτηση και μακροπρόθεσμο όραμα.
Όσο οι κοινωνίες θα γοητεύονται από τις ίδιες εύκολες υποσχέσεις και όσο οι ηγέτες θα πιστεύουν ότι η δική τους γενιά είναι «εξαιρετική» και απρόσβλητη από τους νόμους της φύσης, η ιστορία θα συνεχίσει να λειτουργεί όχι ως μάθημα, αλλά ως προφητεία. Το θέατρο της πολιτικής θα αλλάζει κοστούμια και σκηνικά, αλλά το σενάριο, δυστυχώς, θα παραμένει το ίδιο.
