Site icon Times News

Ο καρτεσιανός στοχασμός και η εποχή του

ΘΕΩΡΟΥΜΕ συχνά σήμερα τον 17ο αιώνα “κλασική εποχή”, ιστορική στιγμή του Νου και της Τάξης, σε αντιπαράθεση τόσο με την περίσσια δαψίλεια της Αναγέννησης όσο και με τις άφθονες και τολμηρές έρευνες της εποχής του Διαφωτισμού. Μέσα σε έναν αιώνα τόσο χαρακτηριστικής ηρεμίας και ορθολογισμού, ο Καρτέσιος εμφανίζεται αυτός και μόνο σαν σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής, με τη μέθοδο, το cogito, τη γνώση και τη χαλιναγώγηση των παθών της ψυχής.

Αυτή η εικόνα, ωστόσο, του 17ου αιώνα είναι εν πολλοίς παραπλανητική: συγκεκριμένα, κατασκευάστηκε εκ των υστέρων. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια εποχή πολύ πιο αναστατωμένη, πολύ πιο διαφορετική από αυτό που νομίζουμε. Και ο Καρτέσιος βρέθηκε αντιμέτωπος στα πολλαπλά και αποκλίνοντα πρόσωπα του 17ου αιώνα.

Καταρχήν ήταν η εποχή κατά την οποία άρχισαν να κλονιζινται οι βεβαιότητες: κοσμολογία, ηθική, θρησκεία. Εποχή κατά την οποία βάθυναν οι κρίσεις που είχαν αρχίσει να εκδηλώνονται κατά την Αναγέννηση, ενώ και νέες κρίσεις δημιουργήθηκαν και τότε. Μετά τον Κοπέρνικο, ο Κέπλερ και ο Γαλιλαίος ταράσσουν την κλειστή σταθερότητα του κόσμου και ανοίγουν τον δρόμο προς μια νέα Φυσική που πρέπει να ενταχθεί μέσα στους ορίζοντες της γνώσης. Η Μεταρρύθμιση διέσπασε τη χριστιανική ενότητα, αναγκάζοντας τους πιστούς να αναρωτηθούν ποια είναι η Εκκλησία που πραγματικά μπορεί να προσφέρει τη σωτηρία – και η κλασική εποχή είναι μια εποχή διωγμών και συγκλίσεων, θρησκευτικών αντεγκλήσεων και μυστικής αγωνίας. Οι ανακαλύψεις τέλος (κυρίως της Αμερικής αλλά και η καλύτερη γνωριμία με τους λαούς της Ανατολής) δημιουργούν την ανάγκη αναθεώρησης της ενότητας της ανθρωπότητας, αφού κατ’ ανάγκη εντάσσονται πίστεις, ήθη και έθιμ ΄γνωστα ώς τότε.

Στροφή προς τους αρχαίους φιλοσόφους

Μπροστά σε αυτούς τους σπόρους της αταξίας πολλά φιλοσοφικά συστήματα επιχειρούν να ανασυστήσουν την κατανόηση του κόσμου. Και ανταγωνίζονται το ένα το άλλο για το ποιο θα κυριαρχήσει στο πνευματικό προσκήνιο. Όλως παραδόξως αυτός ο περίφημος και κατεξοχήν νεωτεριστικός αιώνας στρέφεται πρώτα προς του αρχαίους φιλοσόφους – και ο ίδιος ο Καρτέσιος μελετά κάθε μια από τις λύσεις που πρότειναν οι αρχαίοι.

Είναι πρώτα οι “νεοαριστοτελισμοί”. Καθένα από τα μεγάλα θρησκευτικά δόγματα έχει τον δικό του. Στους καθολικούς ο Σουαρέζ και άλλοι ιησουίτες ανακατασκεύασαν μια μεταφυσική και μια ανθρωπολογία που λαβαίνουν υπόψη τους νέους καιρούς – είναι, για παράδειγμα, οι επινοήσαντες το “φυσικό δίκαιο” και ένα δίκαιο των ανθρώπων προσαρμοσμένο στις καινούργιες ιδιαιτερότητες του κόσμου. Ο Καρτέσιος, αναθρεμμένος στο κολέγιο Λα Φλες, διδάσκεται τη φιλοσοφία κοντά τους και το όνειρο που είχε σε όλη του τη ζωή ήταν να αναμετρηθεί μαζί τους.

Υπάρχει όμως και άλλος “νεοαριστοτελισμός” των μεταρρυθμιστών. Στον δρόμο που χάραξε ο Καλβίνος (που δεν θεωρούσε εαυτόν φιλόσοφο) οι φιλόσοφοι, που έζησαν στο τέλος του 16ου αιώνα κα στις αρχές του 17ου, έφτιαξαν μια καινούργια μεταφυσική προσαρμοσμένη στις θρησκευτικές έριδες και στη νέα μορφή της γνώσης, μια “μεταφυσική της μεθόδου” που έχει μεγάλη πέραση στα πανεπιστήμια της Ελβετίας, της Ολλανδίας και στις περιοχές των καλβινιστών της Γερμανίας. Ο Καρτέσιος είχε την ευκαιρία να γνωρίσει αυτή τη σκέψη κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Ολλανδία. Όταν εμφανίστηκε ο καρτεσιανισμός σαν δόγμα, πολλοί μεταφυσικοί πίστεψαν ότι βρέθηκε επιτέλους η μέθοδος που αναζητούσαν και την ενστερνίσθηκαν. Έτσι εξηγείται γιατί ο καρτεσιανισμός εξαπλώθηκε μόνον στις χώρες αυτές μέσω των πανεπιστημίων (ενώ οι λουθηρανοί και καθολικοί κύκλοι τήρησαν στάση εχθρική) δίνοντας το έναυσμα για τη δημιουργία της “καρτεσιανής σκέψης”.

Μαζί με τους “νεοαριστοτελισμούς” υπάρχει και ο “νεοεπικουρισμός” που εκπροσωπείται κυρίως στη Γαλλία από τον Κασεντί: στηρίζεται στο κενό και στα άτομα για να εξηγήσει τη νέα αστρονομία. Και φαίνεται πολύ καλά ότι η “αναβίωση” των αρχαίων δοξασιών είναι ένας τρόπος αναζήτησης νοητικών εργαλείων που είναι απαραίτητα για να εξηγηθούν οι ανακαλύψεις που δεν μπορεί να ερμηνεύσει ο αριστοτελισμός, γιατί είναι συνυφασμένος με την αρχαία κοσμολογία.

Η ανάπτυξη του σκεπτικισμού

Από την εποχή του Ζυστ-Λιπς υπάρχει ένας νεοστωικισμός που επιχειρεί και αυτός να ανανεώσει την ερμηνεία των φυσικών φαινομένων βασιζόμενος στη φυσική των στωικών φιλοσόφων: μια ακόμη προσπάθεια για την ολοκληρωτική ερμηνεία του κόσμου. Η προσπάθεια δεν στέφεται με επιτυχία, αλλά μεγάλα τμήματα του συστήματος παραμένουν ζωντανά – ιδίως στον τομέα της ηθικής, διότι μέγα μέρος της κλασικής εποχής αντλεί από εκεί μια ολόκληρη θεωρία παθών και παραδειγμάτων προς μίμηση. Στις επιστολές του προς την Ελισάβετ ο Καρτέσιος βρίσκεται αντιμέτωπος με τον Σενέκα.

Περί τα τέλη της Αναγέννησης και την αρχή της κλασικής εποχής ο σκεπτικισμός γνωρίζει τεράστια ανάπτυξη: αυτό συμβαίνει επειδή έχουν ήδη μεταφρασθεί και εκδοθεί οι ελληνικές πηγές, ενώ οι θρησκευτικοί πόλεμοι έχουν δείξει πόσο επικίνδυνος είναι ο θρησκευτικός δογματισμός. Κατά συνέπεια η αμφιβολία έρχεται να οριοθετήσει έναν χώρο που διαφεύγει της διαφωνίας στο μέτρο που διαφεύγει και της βεβαιότητας. Έτσι αποδεικνύεται ότι η ανάπτυξη επιχειρημάτων με βάση τον σκεπτικισμό χρησιμεύει για τη διάκριση της σφαίρας της δημόσιας έκφρασης, όπου επιβάλλεται η συμμόρφωση στα έθιμα και στους θεσμούς που δεν επιδέχονται δογματική αμφισβήτηση, από τη σφαίρα της ιδιωτικής έκφρασης, όπου μπορεί να ασκηθεί κριτική. Καταλήγοντας όμως στην άρνηση κάθε βεβαιότητας, ο σκεπτικισμός κινδυνεύει να γίνει τροχοπέδη στην ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης. Ο Καρτέσιος θεμελιώνοντας επάνω στην αμφιβολία τον δρόμο που οδηγεί προς την αλήθεια, θα αφήσει ανεξίτηλο σημάδι στα ενδότερα της σκεπτικιστικής σκέψης θέτοντάς την στην υπηρεσία μιας νέας αντίληψης της επιστημονικής μεθοδολογίας.

Ούτε ένας πριν από μένα”

Έτσι λοιπόν ο Καρτέσιος εντάσσεται μέσα σε έναν εξαιρετικά ποικιλόμορφο ορίζοντα όπου ανανεωμένοι και αναθεωρημένοι οι φιλόσοφοι του παρελθόντος, αντιμάχονται ποιος θα μπορέσει να σταθεί στο προσκήνιο, παίρνοντας τον πρώτο ρόλο. Είναι ο μόνος που δηλώνει: “ούτε ένας πριν από μένα” για να μην τον εκλάβουν ως κληρονόμο. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν δανείζεται τίποτα από το παρελθόν, απλώς δείχνει ότι είναι ο πρώτος που χρησιμοποιεί σαν σύνθημα την ιδέα του νεωτερισμού. Άλλωστε, εκτός από αυτόν υπάρχει και άλλος, ο Χομπς, που δίνει διαφορετική ερμηνεία στον νεωτερισμό. Υπό αυτή την έννοια, οι δυο παραδόσεις συγχέονται – δυο θεωρήσεις της επιστήμης, δυο ανανεώσεις της φιλοσοφικής παράδοσης που θα γίνουν για μεγάλο διάστημα οδηγοί των αποκλίσεων ανάμεσα στη φιλοσοφία της Αγγλίας και στη φιλοσοφία της υπόλοιπης Ευρώπης. Κατά τον 17ο αιώνα η αγγλική εκδοχή παραμένει σε δεύτερο πλάνο. Ο Χομπς σχολιάζει τον Καρτέσιο και όχι ο Καρτέσιος τον Χομπς. Διότι ο Καρτέσιος συμβάλλει στην κατανόηση της νέας Φυσικής, ορίζοντας την ύλη και την έκτασή της.

Ο Καρτέσιος απαντά σε ένα ερώτημα της εποχής και απαντώντας μεταθέτει το ερώτημα. Έτσι καταφέρνει να ενοποιήσει μονομιάς όλα αυτά τα διαφορετικά πρόσωπα του 17ου αιώνα. Να γιατί μετά από αυτόν ο αιώνας έγινε καρτεσιανός. Όχι επειδή οι επόμενοι αποδέχτηκαν τη θεωρία του, αλλά επειδή εντάχθηκαν μέσα στο τοπίο που εκείνος δημιούργησε. Ο Λόκε, ο Λάιμπνιτς, ο Σπινόζα, ο Μαλεμπράνς δεν μπορούν παρά να συζητήσουν τις απόψεις του χρησιμοποιώντας τους όρους του, έστω και για να πολεμήσουν τις θέσεις του. Για παράδειγμα, όλοι είναι υποχρεωμένοι να ασχοληθούν με το πρόβλημα της σχέσης σώματος και ψυχής, της σκέψης, της έκτασης. Ο καθένας δίνει λύση διαφορετική, αλλά υπάρχει ένα σημείο από το οποίο όλοι είναι υποχρεωμένοι να περάσουν. Να λοιπόν γιατί δεν είναι εντελώς λανθασμένη η εικόνα που μας παρουσιάζει έναν 17ο αιώνα ενιαίο, τακτοποιημένο: ορίζει το προϊόν του καρτεσιανισμού και όχι το περιβάλλον ή τις καταβολές του. Διότι κρίνουμε περιεργαζόμενοι το καρτεσιανό σύστημα και την αποδοχή του. Με άλλα λόγια, χάρη στον Καρτέσιο και μόνον υπάρχει μια κλασική εποχή και όχι ένας πολυπρόσωπος αιώνας.

__________________________________

Pierre-Francois Moreau είναι Ομότιμος Καθηγητής Φιλοσοφίας στην Ecole Normale Superieure de Lyon. Διευθύνει τη σειρά “Etudes spinozistes” στις πανεπιστημιακές εκδόσεις Presses del’ Universite Paris-Sorbonne και συνδιευθύνει τη σειρά “La Croisee des chemins” στις πανεπιστημιακές εκδόσεις ENS-Editions. Συνδιευθύνει, επίσης, τη σειρά “Philosophies” στον εκδοτικό οίκο Presses Universitaires de France και διευθύνει στον ίδιο οίκο τη νέα δίγλωσση κριτική έκδοση των “Απάντων” του Σπινόζα, στην οποία αξιοποιούνται τα συμπεράσματα της σύγχρονης έρευνας σχετικά με το σπινοζικό φιλοσοφικό σύστημα, τη γλώσσα και τη χρονολόγηση του έργου, το διανοητικό, ιστορικό, πολιτικό και θρησκευτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται και παρεμβαίνει το έργο αυτό (έχουν ήδη δημοσιευθεί τρεις τόμοι: “Θεολογικο-πολιτική πραγματεία”, “Πολιτική πραγματεία”, “Πρώτα γραπτά: Πραγματεία για τη διόρθωση του νου, Σύντομη πραγματεία”). Το έργο και η έρευνά του αφορούν κυρίως στον Σπινόζα και στον σπινοζισμό, στην ιστορία των φιλοσοφικών και πολιτικών ιδεών από τον Αναγεννησιακό Ουμανισμό μέχρι τον Διαφωτισμό, καθώς και στη μεθοδολογία της Ιστορίας της Φιλοσοφίας. Είναι ένας από τους πλέον καταξιωμένους και σημαντικούς ειδικούς σήμερα στη φιλοσοφία του Σπινόζα, στην οποία έχει αφιερώσει πολυάριθμα διεθνώς αναγνωρισμένα βιβλία και άρθρα.

Exit mobile version